N sınıfları · Ra/Rz değerleri · üretim yöntemine göre tablo · paslanmaz yüzeyler · ölçüm · semboller
Teknik resimdeki Ra 1,6 yazısı bir süsleme değil, maliyet kalemidir: pürüzlülük sınıfını bir kademe sıkmak işleme süresini ve fiyatı belirgin şekilde artırır. Bu sayfa, hangi parametrenin ne anlattığını ve hangi üretim yönteminin neyi tutturabildiğini özetler.
Ra ile Rz arasında sabit bir dönüşüm yoktur. Pratikte Rz ≈ 4–7 × Ra aralığında çıkar; ama aynı Ra'ya sahip iki yüzeyden biri düzgün, diğeri tek derin çizikli olabilir. İkisini birden vermek, tek birini sıkmaktan daha iyi bir şartnamedir.
| Sınıf (eski N) | Ra (µm) | Ra (µin) | Rz ≈ (µm) | Tipik olarak nasıl elde edilir | Nerede kullanılır |
|---|---|---|---|---|---|
| N1 | 0,025 | 1 | 0,1–0,2 | Süper lepleme, parlatma | Ölçü mastarı, optik yüzey |
| N2 | 0,05 | 2 | 0,2–0,4 | Lepleme, parlatma | Hassas mastar, sızdırmaz kapak yüzeyi |
| N3 | 0,1 | 4 | 0,4–0,8 | Lepleme, honlama, süper finiş | Hidrolik silindir iç yüzeyi, enjektör |
| N4 | 0,2 | 8 | 0,8–1,6 | İnce taşlama, honlama | Keçe mili, rulman yuvası, kam |
| N5 | 0,4 | 16 | 1,6–3,2 | İnce taşlama, honlama | Yatak yüzeyi, sızdırmazlık yüzeyi |
| N6 | 0,8 | 32 | 3,2–6,3 | Taşlama, ince tornalama | Mil yatak bölgesi, keçe yüzeyi |
| N7 | 1,6 | 63 | 6,3–12,5 | Tornalama, frezeleme, raybalama | Genel makine yüzeyi, sıkı geçme |
| N8 | 3,2 | 125 | 12,5–25 | Normal tornalama / frezeleme | Bağlantı ve flanş yüzeyleri |
| N9 | 6,3 | 250 | 25–50 | Kaba tornalama / frezeleme, delme | Görünmeyen, yüksüz yüzeyler |
| N10 | 12,5 | 500 | 50–100 | Kaba işleme, kokil döküm | İşlenmeyen taşıyıcı yüzeyler |
| N11 | 25 | 1000 | 100–200 | Kum döküm, sıcak dövme, oksi-gaz kesim | İşlenmeyen gövde yüzeyleri |
| N12 | 50 | 2000 | 200–400 | Kaba döküm, alevle kesme | Ham yüzey |
Ra (µin) = Ra (µm) × 40 (yuvarlanmış). Rz sütunu yaklaşık karşılıktır (4–7 × Ra); şartnamede çevrim değil, ölçülmüş değer esastır. N sınıfı gösterimi ISO 1302'nin eski baskısından kalmadır; güncel resimlerde doğrudan parametre ve değer yazılır (Ra 1,6).
Hangi yöntemin hangi pürüzlülüğü tutturabildiği, şartnameyi yazarken maliyetin asıl belirleyicisidir. "Ulaşılabilir" sütunu özel takım, düşük ilerleme ve ek paso ile mümkün olan sınırı; "ekonomik" sütunu standart koşullarda beklenecek bandı verir.
| Üretim yöntemi | Ulaşılabilir Ra (µm) | Ekonomik / tipik Ra (µm) |
|---|---|---|
| Kum döküm | 6,3 – 50 | 12,5 – 25 |
| Kokil (kalıcı kalıp) döküm | 1,6 – 12,5 | 3,2 – 6,3 |
| Basınçlı döküm | 0,8 – 6,3 | 1,6 – 3,2 |
| Hassas (investment) döküm | 0,8 – 6,3 | 1,6 – 3,2 |
| Sıcak dövme | 3,2 – 25 | 6,3 – 12,5 |
| Sıcak haddeleme | 6,3 – 50 | 12,5 – 25 |
| Soğuk haddeleme / çekme | 0,4 – 6,3 | 0,8 – 3,2 |
| Ekstrüzyon | 0,8 – 12,5 | 1,6 – 3,2 |
| Oksi-gaz / plazma kesim | 6,3 – 50 | 12,5 – 25 |
| Lazer kesim | 0,8 – 12,5 | 1,6 – 6,3 |
| Delme (matkap) | 1,6 – 12,5 | 3,2 – 6,3 |
| Raybalama | 0,4 – 3,2 | 0,8 – 1,6 |
| Tornalama | 0,4 – 12,5 | 0,8 – 3,2 |
| Frezeleme | 0,4 – 12,5 | 0,8 – 3,2 |
| Broşlama | 0,4 – 3,2 | 0,8 – 1,6 |
| Tel erozyon (WEDM) | 0,4 – 6,3 | 0,8 – 3,2 |
| Dalma erozyon (EDM) | 0,8 – 12,5 | 1,6 – 6,3 |
| Taşlama | 0,05 – 3,2 | 0,2 – 0,8 |
| Honlama | 0,05 – 1,6 | 0,1 – 0,4 |
| Lepleme | 0,012 – 0,4 | 0,025 – 0,1 |
| Parlatma | 0,012 – 0,8 | 0,025 – 0,2 |
| Süper finiş | 0,012 – 0,4 | 0,025 – 0,1 |
Aşağıdaki değerler yaygın mühendislik pratiğini özetler; bağlayıcı olan müşteri resmi, ilgili standart ve parça üreticisinin (rulman, keçe, conta) kataloğudur.
| Yüzey / uygulama | Tipik Ra (µm) | Not |
|---|---|---|
| Hidrolik silindir iç yüzeyi (honlanmış) | 0,1 – 0,4 | Yağ tutan plato yapı; Rsk negatif istenir |
| Dinamik keçe (mil) yüzeyi | 0,2 – 0,8 | Çok parlak yüzey yağ filmi tutmaz, keçe yanar |
| Rulman yuvası / mil oturma yüzeyi | 0,4 – 1,6 | Rulman üreticisi kataloğu belirler |
| Kayar yatak muylu | 0,2 – 0,8 | λ oranı > 1 için gerekli |
| Dişli yan yüzü (taşlanmış) | 0,4 – 0,8 | Pitting ömrü pürüzlülüğe duyarlı |
| Sıkı geçme (pres) yüzeyi | 0,8 – 1,6 | Pürüzlü yüzeyde etkin sıkılık düşer |
| Statik conta / flanş yüzeyi | 3,2 – 6,3 | Spiral sargılı contada 3,2–6,3; metal contada daha düşük |
| Genel işlenmiş yüzey (varsayılan) | 3,2 | Resimde aksi yazmıyorsa yaygın kabul |
| Yorulma kritik mil kavisi | ≤ 0,8 | Yük yönüne dik izler çentik etkisi yapar |
| Gıda / hijyenik paslanmaz yüzey | ≤ 0,8 | EHEDG; ilaçta ≤ 0,5 yaygın |
Paslanmaz sacda pürüzlülük genellikle Ra ile değil yüzey koduyla sipariş edilir (EN 10088-2 / ASTM A480). Kodların karşılığı aşağıdadır; aynı kodda üreticiye göre bant değişebilir, kritik işte Ra ayrıca yazılır.
| Yüzey kodu | Nasıl üretilir | Tipik Ra (µm) | Nerede |
|---|---|---|---|
| 1D | Sıcak hadde + tav + asitleme | 3 – 6 | Kalın sac, görünmeyen yapı |
| 2D | Soğuk hadde + tav + asitleme (mat) | 0,4 – 1,0 | Derin çekme parçaları |
| 2B | Soğuk hadde + tav + asitleme + hafif temper paso | 0,1 – 0,5 | En yaygın teslim yüzeyi |
| 2R / BA | Parlak tavlı (koruyucu atmosfer) | 0,05 – 0,1 | Aynaya yakın, dekoratif |
| No. 3 (2G) | Taşlanmış, 80–100 grit | 0,8 – 1,5 | Kaba fırçalanmış görünüm |
| No. 4 (2J) | Fırçalanmış, 150–240 grit | 0,2 – 0,8 | Mutfak, asansör, gıda ekipmanı |
| No. 7 / No. 8 (2P) | Parlatılmış, ayna | < 0,1 | Dekoratif, farmasötik |
Hijyenik yüzeylerde (gıda, ilaç) kod yetmez; Ra ≤ 0,8 µm (çoğu zaman ≤ 0,5) ve elektropolisaj şartı ayrıca belirtilir. Paslanmazda pürüzlülük korozyonu da etkiler: pürüzlü yüzey kloru ve kiri tutar, çukurcuk korozyonu oradan başlar.
Atölyede standart cihaz temaslı (iğneli) profilometredir: elmas uçlu iğne yüzeyde sabit hızla çekilir, düşey hareket profil olur. Taşınabilir cihazlar Ra 0,05 µm'den itibaren güvenilir ölçer; daha düşük değerlerde ve yumuşak/kaplamalı yüzeylerde temassız (optik, beyaz ışık interferometre, konfokal) cihazlar kullanılır. Karşılaştırma plakaları (yüzey mastarı) parmak ve gözle sınıf kestirmeye yarar; kabul ölçümü sayılmaz.
Profilometre ham profili önce λs (gürültü) sonra λc (dalgalılık) filtresinden geçirir; Ra, kalan pürüzlülük profilinden hesaplanır. λc beklenen Ra'ya göre seçilir (ISO 4288 → ISO 21920-3):
| Ra aralığı (µm) | Kesme dalga boyu λc (mm) | Değerlendirme uzunluğu ln (mm) | Toplam iz uzunluğu lt (mm) |
|---|---|---|---|
| 0,006 – 0,02 | 0,08 | 0,4 | 0,48 |
| > 0,02 – 0,1 | 0,25 | 1,25 | 1,5 |
| > 0,1 – 2 | 0,8 | 4 | 4,8 |
| > 2 – 10 | 2,5 | 12,5 | 15 |
| > 10 – 80 | 8 | 40 | 48 |
Değerlendirme uzunluğu ln = 5 × λc. Cihaz başlangıç/bitiş için fazladan yol alır (lt). Periyodik profillerde (tornalama izleri) seçim Ra yerine izlerin ortalama aralığına (RSm) göre yapılır. Ölçüm yönü işleme izlerine dik olmalıdır; izlere paralel ölçüm Ra'yı küçük gösterir.
Ra, pürüzlülük profilinin ortalama çizgiden sapmalarının mutlak değer ortalamasıdır: Ra = (1/l) ∫|z(x)| dx. Sayısal profilde n noktanın |z| değerleri toplanıp n'e bölünür. Rz ise beş örnekleme uzunluğunun her birindeki en yüksek tepe + en derin çukur toplamının ortalamasıdır. Bu yüzden tek bir derin çizik Ra'yı neredeyse hiç oynatmaz ama Rz'yi doğrudan büyütür.
Sembol ISO 1302'ye göre çizilir: temel işaret bir "onay işareti"dir; altına çizgi eklenirse talaş kaldırma zorunlu, daire eklenirse talaş kaldırılmaz demektir. Değer soluna yazılır (örn. Ra 1,6). Üretim yöntemi, işleme payı ve doku yönü (paralel, dik, çapraz, dairesel) ek alanlara girilir. Yüzey parametre standartları 2021'de yenilendi: klasik ISO 4287/4288 yerini ISO 21920 serisine bıraktı; eski resimlerde ISO 4287 göndermesi görülmeye devam eder.
Doku yönü işaretleri: = paralel, ⊥ dik, X çapraz, M çok yönlü, C dairesel, R radyal, P yönsüz/çukurlu. Sembolün üstüne, ucundan uzayan yatay çizgi eklenirse değer parçanın tüm yüzeyleri için geçerlidir; parantez içindeki sembol, resimde ayrıca belirtilen yüzeyler dışındakilerin değerini verir.
Yorulmayla ilişkisi için Yorulma ve Ömür Hesabı, yağlama rejimleri ve λ oranı için Triboloji, kaplama öncesi yüzey hazırlığı için Yüzey İşlemleri ve Kaplamalar notuna bakabilirsin.
Yöntem değiştirmek gerekiyorsa artış basamaklıdır: tornalama/frezeleme ile Ra 1,6–3,2 ekonomiktir, Ra 0,8 ve altı genelde taşlama ya da ek paso ister. Bu nedenle pürüzlülük yalnızca gerçekten gereken yüzeylere sıkı yazılır; tüm parçaya tek bir sıkı değer vermek en pahalı alışkanlıktır.
Yok. Aynı Ra'ya sahip iki yüzeyden biri düzgün, diğeri tek derin çizikli olabilir. Pratikte Rz ≈ 4–7·Ra aralığında çıkar, ancak sızdırmazlık ve yorulma açısından karar verecekseniz Rz (veya Rz1max) ayrıca belirtilmelidir.
Kum döküm yüzeyi tipik olarak Ra 12,5–50 µm, hassas döküm Ra 1,6–6,3 µm, sıcak dövme deri Ra 6,3–25 µm aralığındadır. Bu yüzeyler işlenmeden kullanılacaksa yorulma hesabında yüzey katsayısı buna göre düşürülür.
Evet. Kumlama pürüzlülüğü artırır (kaplama yapışması için istenir), elektrokaplama mevcut profili büyük ölçüde kopyalar, parlatma ve honlama düşürür. Kaplama kalınlığı da ölçümü etkiler; kaplamalı yüzeyde şartname hangi durumda ölçüldüğünü söylemelidir.
Standart silindirik veya düzlem taşlama Ra 0,2–0,8 µm bandında çalışır; ince taş, düşük ilerleme ve iyi soğutma ile 0,1 µm'ye inilir. 0,1 µm altı için honlama, lepleme veya süper finiş gerekir. Taşlama izleri tek yönlüdür; yorulma kritik yüzeyde izlerin yük yönüne paralel olması tercih edilir.
Taşınabilir iğneli profilometreler tipik olarak Ra 0,05–10 µm aralığını kabul ölçümü hassasiyetinde ölçer; 2 µm ve 5 µm uç yarıçapları vardır, küçük uç ince yüzeyde gerekir. Cihaz her gün referans plakasıyla (örn. Ra 3,0 µm) doğrulanmalı, ölçüm işleme izlerine dik yapılmalıdır.
Evet, N7 eski gösterimde Ra 1,6 µm'ye karşılık gelir. N sınıfları ISO 1302'nin eski baskısından kalır; güncel resimlerde parametre adı ve değer doğrudan yazılır. Eski resimlerle çalışırken yukarıdaki tabloyla çevirin, yeni resme N sınıfı yazmayın.
Hasar incelemesi, malzeme seçimi ya da ikinci görüş için ön değerlendirme ücretsiz: durumu bir paragrafla anlat, hangi incelemenin gerektiğini ve ne süreceğini söyleyeyim.