Görünüm · kök neden · önlem — on yaygın hata
Döküm hatalarında asıl mesele hatayı görmek değil, doğru adlandırmaktır. Yanlış adlandırılan hata yanlış önlemle çözülmeye çalışılır: besleme sorununa gaz giderme uygulamak, cüruf sorununa besleyici büyütmek sonuç vermez. Bu atlas, on yaygın hatayı görünüm – kök neden – önlem üçlüsüyle toplar.
| Hata | Nasıl tanınır | Kök neden | Önlem |
|---|---|---|---|
| Çekme boşluğu (shrinkage) | Pürüzlü, dendritik, köşeli iç yüzey; ısıl merkezde | Yetersiz besleme, yanlış modül, besleme yolunun erken donması | Besleyici modülünü büyüt (1,2×), soğutucu ve padding ile yönlendirilmiş katılaşma |
| Gaz gözeneği (porosity) | Düzgün, yuvarlak, parlak iç yüzey; dağınık, çoğu kez yüzeye yakın | Çözünmüş hidrojen, nemli kalıp/kum, yağlı hurda, türbülansla hava kapma | Gaz giderme (rotary degassing), kuru şarj malzemesi, sakin dolum, vakum destekli kalıplama |
| Cüruf / oksit inklüzyonu | İçi koyu ve düzensiz dolgulu; üst yüzeye ve yolluğa yakın | Potadan taşınan cüruf, dolumda katlanan oksit filmi (bifilm) | Filtre, sakin yolluk sistemi (kesit daralması), dikkatli sıyırma, dolum hızını sınırlama |
| Soğuk birleşme (cold shut) | Oksitli, düzgün sınırlı dikiş; iki akış cephesinin buluştuğu yer | Düşük döküm sıcaklığı, uzun/ince dolum yolu, yavaş dolum | Döküm sıcaklığı ve dolum süresi kontrolü, ingate kesitini büyütme, kalıp ön ısıtma |
| Sıcak yırtılma (hot tear) | Oksitlenmiş, taneler arası çatlak; keskin köşe ve kesit geçişlerinde | Katılaşma sırasında engellenen çekme; kalıp/maça çok rijit | Radyüs büyütme, çökebilen maça, kesit geçişlerini yumuşatma, alaşım seçimi |
| Eksik dolum (misrun) | Parçanın uç ve ince bölgeleri hiç dolmamış | Düşük sıcaklık, yetersiz basınç/yükseklik, çok ince cidar | Sıcaklık ve dolum hızı, cidar kalınlığı revizyonu, havalandırma delikleri |
| Kum/kalıp düşmesi (sand inclusion) | Yüzeyde ve yüzey altında kum taneli düzensiz boşluk | Zayıf kalıp mukavemeti, erozyon, kötü kapama | Bağlayıcı ve sıkıştırma kontrolü, erozyona karşı yolluk tasarımı, temiz kapama |
| Metal penetrasyonu | Yüzeye yapışmış kum–metal karışımı kabuk | Yüksek döküm sıcaklığı, kaba kum, yetersiz kaplama (coating) | Sıcaklık düşürme, ince kum, kalıp boyası, sıkıştırma |
| Damar/kılcal çıkıntı (veining) | Yüzeyde ince, ağ gibi çıkıntılar | Kumun ısıl genleşmesi ve çatlaması (kuvars dönüşümü) | Katkı (demir oksit), kum bileşimi, kalıp sıcaklığı |
| Çarpılma / boyut sapması | Ölçü dışı, düzlemsellikte sapma | Katılaşma büzülmesi, engellenmiş çekme, erken bozma, artık gerilme | Model üzerinde çekme payı, bozma zamanı, gerilim giderme tavı |
Pratikte hataların çoğu üç yerden gelir ve şu sırayla gözden geçirilir: (1) ergiyik kalitesi (gaz, inklüzyon, sıcaklık), (2) dolum sistemi (türbülans, hız, filtre), (3) katılaşma yönetimi (besleyici modülü, soğutucu, kesit geçişleri). Simülasyon bu üçünü deneme–yanılmadan önce görmeyi sağlar; ama girdi yanlışsa (sıcaklık, ısı transfer katsayısı) çıktısı da yanlıştır.
Ayrıntılı anlatım için Döküm Teknolojisi ders notuna, besleyici boyutlandırma için Chvorinov hesaplayıcısına, alüminyuma özgü hidrojen ve bifilm sorunları için Alüminyum ve Alaşımları notuna bakabilirsin.
İç yüzey. Gaz gözeneği düzgün, yuvarlak ve çoğu zaman parlaktır; çekme boşluğu pürüzlü, köşeli ve dendritiktir. İkinci ipucu konumdur: çekme ısıl merkezde toplanır, gaz dağınıktır.
Hayır. Kabul, parçanın işlevine ve ilgili şartnameye bağlıdır: basınç tutması gereken bir gövdeyle, yüksüz bir kapak aynı ölçütle değerlendirilmez. Kabul seviyeleri referans radyografilerle (ASTM E155 vb.) tanımlanır ve siparişte yazılmalıdır.
Türbülanslı dolumda hapsolan hava, çözeltiye alma sıcaklığında genleşir ve yüzeyi kabartır. Bu, klasik basınçlı dökümün T6 alamamasının nedenidir; çözüm vakum destekli döküm, yarı katı şekillendirme veya kokil dökümdür.
Katılaşma ve dolum simülasyonu çekme boşluğu ve soğuk birleşme riskini iyi gösterir. Gaz ve inklüzyon tarafı ergiyik kalitesine bağlı olduğu için simülasyonla değil, ölçümle (hidrojen testi, filtre pratiği) yönetilir.
Hasar incelemesi, malzeme seçimi ya da ikinci görüş için ön değerlendirme ücretsiz: durumu bir paragrafla anlat, hangi incelemenin gerektiğini ve ne süreceğini söyleyeyim.