Şekil, yön, konum, salgı — referans sistemi ve Ⓜ koşulu
Ölçü toleransı bir uzunluğu sınırlar; geometrik tolerans ise şeklin, yönün ve konumun ne kadar sapabileceğini sınırlar. İkisi aynı şey değildir: Ø20 ±0,1 yazan bir mil, her kesitinde ölçüyü tutsa bile muz gibi eğri olabilir. Geometrik tolerans sistemi (ISO 1101 / GPS) tam olarak bu boşluğu kapatır.
| Aile | Tolerans | Neyi sınırlar | Referans gerekir mi? |
|---|---|---|---|
| Şekil | Doğrusallık, düzlemsellik, dairesellik, silindiriklik | Yüzeyin kendi mükemmelliği | Hayır |
| Yön | Paralellik, diklik, açısallık | Bir yüzeyin referansa göre açısı | Evet |
| Konum | Konum, eş eksenlilik, simetri | Elemanın nerede olduğu | Evet |
| Salgı | Dairesel ve toplam salgı | Dönme ekseninde toplam davranış | Evet |
Referanslar parçanın ölçüm sırasında nasıl bağlanacağını söyler: birincil referans (A) genelde en büyük oturma yüzeyidir ve üç serbestliği alır, ikincil (B) iki, üçüncül (C) bir serbestliği alır. Sıralama keyfi değildir — A|B|C ile B|A|C aynı parçayı farklı ölçtürür ve biri geçen parçayı diğeri reddedebilir. Referansı seçerken soru şudur: bu parça montajda neyin üstüne oturuyor?
Bir deliğin yerini ±0,1 ile vermek, aslında kare bir tolerans alanı tanımlar; oysa delik her yöne eşit sapabilmelidir. Konum toleransı Ø0,2 yazıldığında alan daire olur ve köşelere göre yaklaşık %57 daha fazla kullanılabilir alan verir — aynı montaj güvenliğiyle daha çok parça geçer. GD&T'nin en somut kazancı budur.
ISO sisteminde ölçü ve şekil bağımsızdır: Ø20 ±0,1 yazısı, parçanın Ø20,1'lik bir delikten geçeceğini garanti etmez. Montaj için bu garanti isteniyorsa ölçünün yanına Ⓔ (zarf koşulu) yazılır ya da ayrıca silindiriklik/doğrusallık toleransı verilir. ASME Y14.5 sisteminde varsayılan tam tersidir (Kural 1: zarf koşulu). Resimdeki standart göndermesinin okunması bu yüzden şart.
Hayır. Basit, tek yüzeyden bağlanan parçalarda ölçü toleransı yeterlidir. GD&T, montaj ilişkisi karmaşıklaştığında ve ölçüm tartışması çıktığında kazandırır: tek bir referans sistemi, 'nasıl ölçtüğüne göre geçiyor/kalıyor' tartışmasını bitirir.
Referans seçimini işleve değil kolaylığa göre yapmak. Parça montajda hangi yüzeye oturuyorsa birincil referans o olmalıdır. İkinci yaygın hata, aynı özelliği hem ölçü toleransıyla hem geometrik toleransla iki kez sınırlamak; bu, imalatı gereksiz zorlaştırır.
Çoğu durumda evet, çünkü referans sistemi matematiksel olarak kurulmalıdır. Ⓜ koşulu verilmişse fonksiyonel mastar ile de kontrol edilebilir: mastar geçiyorsa parça montaja girer. Seri üretimde bu yöntem CMM'den çok daha hızlıdır.
Dairesellik tek bir kesitin kendi yuvarlaklığıdır, referans gerektirmez. Salgı ise parça referans ekseni etrafında döndürülürken komparatörün gördüğü toplam sapmadır: hem şekil hem eksen kaçıklığı hem de eşmerkezsizlik bu değerin içindedir.
Hasar incelemesi, malzeme seçimi ya da ikinci görüş için ön değerlendirme ücretsiz: durumu bir paragrafla anlat, hangi incelemenin gerektiğini ve ne süreceğini söyleyeyim.