ISO 286: delik/mil sınırları, boşluk ve geçme tipi
Teknik resimdeki Ø30 H7/g6 yazısı, parçanın nasıl çalışacağını belirler: dönecek mi, elle takılacak mı, presle mi girecek. Hesaplayıcı ISO 286 tolerans değerlerinden delik ve mil sınırlarını, oluşan en büyük/en küçük boşluğu ve geçme tipini verir.
| Geçme | Tip | Tipik kullanım |
|---|---|---|
| H7/g6 | Boşluklu | Yağ filmiyle dönen/kayan parçalar, kılavuz pimler |
| H7/h6 | Boşluklu (sıfıra yakın) | Elle sökülüp takılan hassas kılavuz |
| H7/k6 | Geçiş | Kamalı kasnak, dişli göbeği — hafif tokmakla |
| H7/n6 | Geçiş (sıkı tarafta) | Pres gerektiren, sökülmesi seyrek bağlantı |
| H7/p6 | Sıkı | Kalıcı bağlantı; moment tek başına geçmeyle taşınır |
| H11/c11 | Geniş boşluk | Kaba montaj, kaynaklı yapılar |
IT (International Tolerance) sınıfı, toleransın genişliğini belirler ve ölçü büyüdükçe mutlak değeri artar. Ø30 için IT6 = 13 µm, IT7 = 21 µm, IT9 = 52 µm'dir. Pratik karşılıkları: IT5–IT6 taşlama/honlama, IT7 hassas tornalama-frezeleme, IT8–IT9 normal işleme, IT11 ve üstü kaba işleme ve kesme. Bir sınıf sıkmak maliyeti basamaklı artırır; bu yüzden sıkı tolerans yalnızca işlevin gerektirdiği yüzeylere yazılır.
g6 milde üst sapma negatiftir, yani her durumda küçük bir boşluk kalır — yağ filmi ve ısıl genleşme için yer bırakır. h6'da üst sapma sıfırdır: en kötü durumda boşluk sıfıra iner, parça sıkışabilir. Dönen bir mil yatakta g6, elle sökülüp takılan bir kılavuzda h6 tercih edilir.
Evet, ve çoğu zaman hesaba katılmaz. Çelik için genleşme katsayısı ≈11×10⁻⁶ /K; alüminyum gövdeye çelik mil geçtiğinde (≈23×10⁻⁶ /K) 60 °C'lik bir çalışma sıcaklığı farkı Ø50'de yaklaşık 36 µm'lik ek boşluk yaratır — bu, H7/g6 toleransının tamamından büyüktür. Farklı malzemelerde geçme, çalışma sıcaklığında kontrol edilmelidir.
Üç yol: pres, ısıtma (delikli parçayı 100–200 °C'ye ısıtmak) ve soğutma (mili kuru buz ya da sıvı azotla küçültmek). Isıtma, presleme sırasında yüzeylerin kazınmasını (scoring) önlediği için tercih edilir. Sıcaklık, parçanın ısıl işlem temperleme sıcaklığını geçmemelidir.
Pratik kural: pürüzlülük yüksekliği, tolerans genişliğinin yaklaşık onda birini aşmamalıdır. IT6 (13 µm) bir yüzeyde Ra 1,6'nın üstü anlamsızdır; ölçülen değer, ezilecek tepeleri de içerir ve geçme beklenenden gevşek çalışır.